Jan Rotmans

NEDERLANDERS PASSEN MASSAAL HUN VAKANTIEBESTEMMING AAN.
4 op 10 Nederlanders passen hun vakantiebestemming of reisperiode aan omdat ze minder risico willen lopen op extreem weer, zoals veel regen, enorme hagelstenen of bosbranden. Dit zijn lessen die vakantiegangers hebben getrokken uit 'klimaatrampjaar 2023', toen Griekenland gebukt ging onder grote bosbranden, en Spanje en Frankrijk te kampen hadden met extreme hitte en er verwoestende overstromingen waren in Slovenië, Kroatië en Italië.

Europa warmt twee keer zo snel op als het wereldwijd gemiddelde, blijkt uit onderzoek van het WMO, en is daarmee het snelst opwarmende continent. Met als gevolg dat de zomers in de landen rondom de Middellandse Zee verstikkend heet en droog zijn en verwoestijning dreigt. In 2023 was er in Europa een record aantal dagen met extreme hittestress, de maand september was de warmste ooit, het gletsjerijs in de Alpen smolt uitzonderlijk hard, en de zeewatertemperatuur was nog nooit zo hoog, op sommige plekken 5 graden warmer dan normaal. In totaal kostte klimaatschade de Europese economie vorig jaar zo'n 13.4 miljard euro

Grimlachend las ik vanmorgen bovenstaande krantenberichten. 30 jaar geleden, in 1994, publiceerde ik met Mike Hulme een artikel over de gevolgen van klimaatverandering voor Europa. Zo wezen wij op toekomstige verschuivingen in toeristenbestemmingen, van Zuid- naar Noord-Europa, waarbij Zuid-Spanje, Zuid-Frankrijk, Zuid-Italië en Griekenland op den duur gemeden zouden gaan worden in het hoogseizoen en Scandinavië steeds populairder zou worden als vakantiebestemming. Net als een verschuiving van het hoogseizoen naar het voor- en najaar als populaire vakantieperiodes.

Wat werd er hard gelachen om onze voorspellingen (projecties), zo'n vaart zou het vast en zeker niet lopen...Maar het gaat sneller en harder dan wij toen voorzagen en inmiddels is het de nieuwe realiteit waar we ons toe moeten verhouden. En er komt nog veel meer aan, dus massale aanpassing van ons toeristisch gedrag zal de toekomstige norm gaan worden.

Voor wie geïnteresseerd is: hierbij de referentie naar het artikel:
Jan Rotmans, Mike Hulme, Tom Downing 'Climate change implications for Europe An application of the ESCAPE Model',  Global Environmental Change 1994 4 (2) 97-124

Er is grote behoefte aan activistische ambtenaren. Professionals die hun moreel kompas volgen in tijden van polycrisis. Die zich verzetten tegen falend beleid dat de crises niet bij de wortels aanpakt. Die in actie komen als zij zien dat het mis gaat en die laten zien hoe het wel zou kunnen. Wel op een beschaafde wijze, vanuit positieve energie en verbindende kracht. Maar we moeten het idee loslaten dat een ambtenaar slechts een neutrale ontwikkelaar en uitvoerder van beleid is. Een ambtenaar is een professional met een unieke identiteit die ook normen en waarden heeft, net als een wetenschapper. Zie ook het artikel hierover van Gijs Diercks in de NRC van 20 februari jl. Bovendien vraagt deze tijd van crises ook om iets anders dan het slaafs volgen van het uitgestippelde beleid dat al decennia lang faalt.
Binnen de gemeente Amsterdam kwamen activistische ambtenaren in opstand tegen falend klimaatbeleid van de gemeente. Zij veroorzaakten een sneeuwbaleffect waardoor een beweging op gang kwam die beoogt het gemeentelijk klimaatbeleid fors aan te scherpen. Maar niet alleen dat, de crises vragen om een ander gemeentelijk apparaat, dat wendbaarder en veerkrachtiger is, veel slagvaardiger en met de burgers optrekt in plaats van over de ruggen van burgers. Ben benieuwd waar en hoe dit gaat eindigen deze spannende reis. Laten activistische ambtenaren van andere gemeenten hier een voorbeeld aan nemen. Want deze tijd van polycrisis vraagt om een beschaafde opstand. Ga in de arena staan en probeer iets in gang te zetten maar blijf niet staan toekijken.

Meer dan ooit is er behoefte aan een groot verhaal voor de toekomst van ons land: in wat voor soort samenleving willen wij wonen, in wat voor economie willen wij werken? Maar hoe maak je een groot verhaal klein?
Door te laten zien hoe dat verhaal het dagelijks leven van de gewone Nederlander kan beïnvloeden op een positieve wijze. Met maatregelen die bruggen kunnen slaan tussen verschillende bevolkingsgroepen die recht tegenover elkaar staan. Maatregelen die zowel de PVV-stemmer als de Extinction Rebellion-demonstrant blij maken. Dat is wel degelijk mogelijk, daarom hierbij een aantal concrete voorbeelden:
1.    Geen energieprijsplafond invoeren van 25 miljard dat vooral de inflatie aanjaagt, maar dat geld gebruiken om zoveel mogelijk huizen isoleren of van zonnepanelen te voorzien, dat is een structurele oplossing waar mensen echt wat aan hebben, want dat verlaagt de energierekening fors en geeft mensen meer comfort.
2.    Niet eenzijdig kijken naar nieuwbouw voor het oplossen van de woningnood, want die stagneert om allerlei redenen, maar kijk naar wat er al is en probeer dat te transformeren. Het gaat dan om leegstaande kantoren, winkels, kerken, zorgpanden en scholen, er staat voor ca. 36 miljoen m2 aan gebouwen leeg, waarvan 1/3 geschikt is voor transformatie, op die manier kunnen we zo’n 150.000 woningen creëren.
3.    Vergroen de steden, door meer parken aan te leggen, daken en gevels te vergroenen. Dat heeft niet alleen een positief effect op het klimaat in de stad, een aangenamer temperatuur en gezondere lucht, maar bevordert ook de gezondheid en sociale samenhang.   
4.    Schrap een fors deel van de bureaucratie in de zorg: een groot deel van de ‘kleilaag’ in de zorg is overbodig en een sublimatie van wantrouwen. Als we een fors deel van de bureaucratie schrappen (overbodige regels, structuren, managers, etc.) kunnen we jaarlijks meer dan 30 miljard euro besparen.
5.    Veel kinderen in grote steden krijgen geen ontbijt mee, en soms ook geen lunch. Tegelijkertijd blijft er gigantisch veel gezond voedsel over bij de voedselverwerkingsindustrie dat nu wordt doorgedraaid. Als we dat restvoedsel nu niet weggooien maar koppelen aan scholen waar kinderen geen ontbijt en lunch meer krijgen, slaan we twee vliegen in één klap.
6.    Maak elektrisch rijden aantrekkelijk voor de gewone burger, die dat nu nog niet kan betalen. Dat kan bv. door ‘sociale leasing’ in te voeren, zoals momenteel in Frankrijk gebeurt. Dat houdt in dat de overheid door een leasingsubsidie mogelijk maakt dat Franse burgers voor 100 euro per maand een elektrische auto kunne leasen. Het resterende bedrag komt dan op conto van de overheid.

En er zijn nog veel meer van dit soort bruggen-bouwende maatregelen te bedenken, ik ben benieuwd naar jullie ideeën.

ENERGIETRANSITIE WORDT HET NIEUWE NORMAAL

We zitten in de versnellingsfase van de energietransitie, in de wereld, in Europa en in Nederland. Het tempo wordt in belangrijke mate bepaald door sociale normen: wat vinden wij normaal en wat niet? Schone energie wordt de nieuwe norm.

Zo werken transities: het begint bij een kleine groep mensen die afwijken van de norm, die beïnvloeden een grotere groep, die grotere groep beïnvloedt weer een nog grotere groep, totdat het de massa bereikt die een nieuwe norm omarmt. Mensen beïnvloeden elkaar in hoge mate, meer dan wij vaak denken.

Zo werd niet-roken de norm, roetveegpiet de norm, en worden zonnepanelen de norm, net als windmolens en elektrische auto's, en weer later gezond leven en plantaardige eiwitten. De normen verschuiven eerst binnen de onderstroom, totdat het kantelpunt wordt bereikt (ca. 25%) en het onderdeel van de bovenstroom wordt.

“WEER EEN KLAP VOOR VERDUURZAMING NEDERLAND“
Zomaar een krantenkop van gisteren, naar aanleiding van de stagnerende verkoop van warmtepompen. Het nieuwsbericht staat symbool voor de waan van de dag die regeert in de media. Want was is hier nu werkelijk aan de hand? Er worden veel minder nieuwe woningen gebouwd dan gepland, waardoor minder warmtepompen zijn verkocht. Daarnaast is de gasprijs gedaald en is er vrees bij consumenten voor een overvol stroomnet.

Soortgelijke 'alarmerende' berichten verschenen over de dalende verkoop van zonnepanelen en de teruglopende animo voor elektrisch rijden. De zonnepanelen zijn goedkoper dan ooit, maar steeds meer energiebedrijven vragen terugleverkosten aan klanten met zonnepanelen, om de oplopende kosten eerlijker te verdelen. En dat de animo voor elektrisch rijden daalt heeft vooral te maken met de hoge prijs van elektrische auto's.

Is hier nu iets serieus aan de hand af niet? Ja en Nee, is het antwoord. Ja, omdat dit vervelende hick-ups zijn in positieve duurzame trends, vooral veroorzaakt door falend beleid. Dat het stroomnet overvol raakt is een acuut probleem wat de overheid en netbeheerders hadden kunnen voorkomen. Een oplossing vergt noodmaatregelen maar zal zeker 5-10 jaar duren. En de overheid stimuleert elektrisch rijden onvoldoende, omdat het subsidies om het aantrekkelijk te maken afbouwt op het moment dat elektrische auto's doorbreken, ook dat is inconsistent beleid.

Maar structureel is hier niets aan de hand. Dit zijn tijdelijke verstoringen die de lange termijn trends niet aantasten. Op de lange termijn heeft vrijwel iedereen een elektrische auto, zonnepanelen en warmtepomp. Dat heeft te maken met dieperliggende oorzaken, zoals wetgeving, sociale normen, en uiteindelijk ook met prijsontwikkelingen. In 2026 wordt de (hybride) warmtepomp verplicht als vervanging van de CV-ketel en zal daarna massaal doorbreken, nu al heeft 16% van de huishoudens een warmtepomp. In 2035 worden in Europa benzine- en dieselauto's verboden, maar de komende 10 jaar zal de wereld overspoeld worden met goedkope elektrische auto's, vooral uit China. En zonne-energie wordt in de toekomst zo goedkoop dat zonnepanelen vrijwel overal op de daken liggen.

Wie goed kijkt ziet hoe logisch dit is, wie niet goed kijkt wordt steeds verrast.
Dat vraagt om een andere lens, ik noem het de ontwikkelingslens: een transitie is geen optelsom van dagelijks gebeurtenissen, die zijn ruis op de langere termijn, maar troebleren onze blik. Conjuncturele trends zijn voor transities al belangrijker, zoals markt- en prijsontwikkelingen, maar echt bepalend zijn de structurele trends, zoals veranderingen in wetgeving, cultuur, macht en klimaat. Oftewel de onderstroom bepaalt de richting van een transitie.

Zet dus een andere lens op, om over de waan van de dag heen te kijken. Stef Bos beschreef het zo mooi: 'Het zijn niet de golven die het ritme bepalen, maar de onderstroom die niemand ziet, bepaalt de richting op elk gebied'